Genezing door honingdrank, aderlaten of uitbranden

Tien jaar lang volgde de Amsterdamse antropoloog Cor Hoffer islamitische gebedsgenezers in Nederland. Hij zag hen magische ringen hanteren, amuletten schrijven, spreken met vuurgeesten, koranverzen uitspreken over peperkorrels en aderen openen om zwart bloed te laten wegvloeien. Vorige week promoveerde Hoffer aan de Leidse universiteit op volksgeloof en religieuze geneeswijzen onder moslims in Nederland.

Antropoloog Cor Hoffer deed onderzoek naar islamitische gebedsgenezers. Imams raadden het hem af. "Ik zou me allerlei onheil op de hals halen en het was toch maar bijgeloof."

Cor Hoffer: "Ik ken een Molukse genezer die een koranvers leest boven een zevental peperkorrels. Die drukt hij op de teen- en vingertoppen van de patient. Gaat deze huilen of lachen dan is dat een aanwijzing voor bovennatuurlijke krachten." Wat kan een genezer voor je doen als je gebukt gaat onder het ‘boze oog’, als een magiër in het spel is of een djinn, een boze geest je bespringt? In eerste instantie kan een gebed of het voorlezen van een koranvers verlichting bieden. Dat is een geaccepteerde methode die ook in orthodoxe kringen is toegestaan. Het enige wat de genezer tenslotte doet is Allah om genezing smeken en er is dus geen sprake van magie.

Maar er is nog een arsenaal aan andere, minder orthodoxe technieken. Hoffer: "Het komt wel voor dat de genezer een koranvers met saffraan op papier schrijft. Die inkt wordt opgelost in water, dat de patient moet opdrinken. Of hij steekt het papier in brand en laat de zieke de rook inhaleren. Een andere genezer schreef een vers op een stuk lood. De patient moet het metaal in een pannetje verhitten en het gesmolten lood in een emmer water gooien. Uit de vormen die de gestolde materie aanneemt kan de genezer zien wat er aan scheelt."

Andere genezers brengen de patient in een trance en proberen de kwaadwillende djinn te spreken te krijgen. "Ik ken een Marokkaan die beweerde een 21-tal djinns te kennen. Koningen,met veel gezag over andere geesten. Zo’n trance-sessie kan uren duren. Hij nam de patient in hypnose helemaal mee naar Marokko en Mekka." De officiële islam moet niet veel hebben van deze duistere praktijken. Jaren was Hoffer bezig door te dringen tot de juiste mensen, die vaak in achterkamertjes opereren. Voorzichtig won hij het vertrouwen en bouwde contacten op. Hoffer: "In het begin zocht ik de genezers in moskeeën. Daar kreeg ik te horen dat ik me er niet mee bezig moest houden. Ik zou me allerlei onheil op de hals halen en trouwens, het was toch maar bijgeloof." Daarna stak hij zijn licht op bij RIAGG’s. Zo kwam hij op het spoor van een Marokkaanse genezer die zelfs een kaartje bleek te hebben.

Het is niet zo vreemd dat imams en moskeeën afkerig zijn van onorthodoxe geneeswijzen. Volgens de leer is God één en ondeelbaar. Stoeien met andere machten riekt al gauw naar meergodendom. Toch werd Hoffer langzaam duidelijk dat de scheidslijn tussen officiele islam en volksgeloof niet zo duidelijk te trekken is. "Ik kwam genezers tegen die zelf imam waren geweest of dat nog steeds waren. Het voorlezen van koranvenen om te genezen wordt door de meeste imams gedoogd. Maar velen blijken ook te zwichten als een gelovige hen vraagt een amulet te schrijven voor een ziek dochtertje. Dat blijft dan geheim, want de imam wil niet bekend staan als islamitisch genezer. Dat kan zijn gezag ondermijnen."

De djinns die veel ellende kunnen veroorzaken zijn geesten die zich graag ophouden bij naargeestige plaatsen als woestijnen, spooksteden en ruïnes. Er kunnen kwaadaardige types bij zitten. Hoewel djinns beschreven staan in de Koran maken ze geen deel uit van de officiële geloofsleer. Het geloof eraan is echter wijd verbreid onder moslims.

Een andere oorzaak van ziekte is de dreiging van het ‘boze oog’. Hoffer: "Dat is het geloof dat mensen kwaad kunnen doen alleen maar door te kijken. Het hangt vaak met jaloezie samen." Hoewel het onmiskenbaar buiten de leer valt, blijkt uit de overlevering dat Mohammed zelf ook zijn maatregelen trof. Aderlating keurde hij eveneens goed. De profeet zou volgens de overlevering gezegd hebben: "De genezing is gelegen in drie dingen. Hongingdrank, aderlaten of uitbranden met een brandijzer. Maar ik verbied mijn gemeente het uitbranden." Hoffer: "Bij aderlating maakt de genezer een kleine inkeping met een scherp mesje, zodat het onreine bloed eruit kan stromen. Een Turkse genezer beweerde dat het bloed dan zwart van kleur was."

Hoffer interviewde 39 genezers, volgde 65 patienten op de voet, en legde nog eens 227 patienten een enquêteformulier voor. Hij probeerde ln kaart te brengen met welke klachten deze mensen rondlopen en of ze verlichting vonden door de behandeling. Hoewel het om een verborgen praktijk gaat, vinden ook Nederlanders af en toe hun weg naar het spreekuur van een islamitisch gebedsgenezer. "Een Nederlandse man met een chronische longziekte bezocht eens in de drie weken een islamitische magnetiseur. Hij zei: ik weet niet wat het is, maar als hij me behandelt hoor ik hem wat brabbelen in het Arabisch en wordt het bloedheet in mijn nek. Mijn kwaal is niet genezen, maar ik voel me wel beter."

Vooral veel mensen met psychische klachten komen op consult. Een moslim met wanen of angsten zal er wel voor oppassen tegen een psychiater te beginnen over de kwalijke invloed van djinns, bang om voor gek verklaard te worden. Hoffer: "De kracht van genezers is ook dat ze meer tijd hebben dan de psychiater. Een onderzoeker die bij de genezer in de wachtkamer zit merkt al, dat patienten er baat bij hebben hun klachten met elkaar te bespreken."

De antropoloog onthoudt zich van een oordeel over de betrouwbaarheid van de genezers. Kwakzalver of wonderdoener, Hoffer hield zich met die vraag niet bezig. Het enige crlterium dat hij hanteert is of de genezers hun werk nadrukkelijk uit naam van de’ islam verrichten. Sommigen doen dat bijvoorbeeld door zich te beroepen op hun afstamming van de profeet, waaraan ze genezende krachten ontlenen. Strikt genomen mogen ze geen honorarium bedingen: het is tenslotte Allah die geneest. Maar het aannemen van een gift is niet verboden. "Dat kan behoorlijk oplopen. Je ziet de patienten onder tafel het geld doorschuiven. De meeste vragen zo’n 25 gulden per consult, maar er zijn ook geruchten dat sommige genezers duizenden guldens verdienen. Ik ken een Marokkaan die met grote groepen patienten tegelijk werkt. Hij deelt doekjes uit met genezende kracht. Met 25 gulden per persoon en 150 deelnemers gaat dat hard."

De promovendus beschouwt de genezers als een soort informele islamitische geestelijk verzorgers. Ze voorzien in een behoefte, omdat de officiële geestelijke verzorging voor moslims nog in de kinderschoenen staat. Hoffer pleit voor een betere samenwerking tussen de reguliere arts en de relieuze genezers. Nu worden religieuze geneeswijzen als hocus-pocus gezien, meer nog dan 'gewone' alternatieve geneeswijzen. Maar sommige psychiaters, zegt Hoffer, "realiseren zich dat het voor bepaalde patienten goed is om de cultuur erbij te betrekken. Een duo-behandellng noemen ze dat. Dat loopt ook niet altijd goed af, helaas. Het klassieke voorbeeld daarvan is de genezer die zegt: stop maar met die medicatie. Genezer en arts zouden hun behandelingen beter op elkaar moeten afstemmen. Dat gebeurt nu niet omdat alles zich in het verborgene afspeelt. Soms zijn ze ook erg eigenwijs - dan willen ze álles met het bovennatuurlijke verklaren en zeggen ze: die geesten verdrijven we wel eventjes."

"Een genezer die ik al tien jaar ken belde me op en zei: ik ga een djinn uitdrijven, je moet meekomen. Op bed lag een meisje van zeventien, helemaal verkrampt met gekromde handen. De psychiaters hadden haar schizofreen verklaard, het crisisteam was al langs geweest en ook de imam had niets kunnen doen. De genezer legde een hand op haar en probeerde contact te leggen met de djinn. Het meisje begon hevig te schokken, maar de genezer slaagde er in haar wat tot bedaren te brengen. Hij deed dat door in haar belevingswereld te treden en erin mee te gaan. Maar ja, drie weken later zat ze weer in een inrichting."

Silvan Schoonhoven, Leidsch Dagblad, Rubriek "Geloof en Samenleving", 24 februari 2000

Cor Hoffer: Volksgeloof en religieuze geneeswijzen onder moslims in Nederland. Uitgeverij Thela Thesis, Amsterdam. Verkoopprijs 49,50