Een amulet tegen de mazelen

Gestold lood, boze geesten en mystieke rituelen. Ook moslims in Nederland kennen zo hun alternatieve geneeswijzen. Speurtocht naar een dubbel-marginale wereld.

HOE KOMT EEN antropoloog uit Bovenkarspel in aanraking met boze geesten en islamitische magie? Cor Hoffer doodde na zijn afstuderen in 1986 de tijd met allerlei uitzendbaantjes. Hij raakte verzeild in het raakvlak van islam en medische wereld, toen hij in 1989 voor het toenmalige ministerie van WVC onderzoek deed naar islamitische besnijdenissen.

"In die periode vertelde een justitie-ambtenaar me dat er een strafzaak speelde tegen een Egyptenaar die zich islamitisch genezer noemde. Hij zou onder het mom van een behandeling een vrouw hebben verkracht. Er was een gigantische kennisachterstand op dit gebied, en ik besloot in 1990 een onderzoeksvoorstel te schrijven."

Vier jaar speurwerk resulteerde in 1994 in het boek Istamitische genezers en hun patiënten, en morgen promoveert Hoffer aan de Universiteit Leiden op het proefschrift Volksgeloof en religieuze geneeswijzen onder Moslims in Nederland.

Eerste grote vraag voor Hoffer was: waar te beginnen? "Die Egyptenaar zat vast en wilde niet praten, dus hoe kwam ik aan die lui? Gelukkig ben ik náást wetenschapper iemand die zich het liefst onder de mensen begeeft." Op naar de moskee derhalve, het ging tenslotte om islamitische geneeswijzen.

Al direct merkte de antropoloog dat hij speurde naar wat hij zelf een 'dubbel-marginale wereld' noemt. "Die genezers staan ver buiten de reguliere medische wereld, maar ook in de islamitische gemeenschap opereren ze in de marge. Een imam waarschuwde me: die genezers hebben niets met het officiële geloofte maken en ze zijn gevaarlijk."

De eerste genezer, een Marokaanse fqih in Rotterdam, vond Hoffer via een contact bij een Riagg. "Een Nederlandse psychiater had nog ergens een beduimeld naamkaartje. Via zijn patiëntenbestand bouwde ik in de loop der jaren een netwerk op van genezers en patiënten."

Ook het doorgronden van de terminologie en de manier waarop genezers en hun patiënten aankijken tegen de werkelijkheid en - misschien nog belangrijker - het boventuurlijke, was geen sinecure. Een cursus Marokkaans-Arabisch hielp Hoffer daarbij.

Hoffer probeerde voor zijn proefschrift de relatie tussen de (orthodon soennitische) islam en het volksgeloof bloot te leggen. Daarnaast wilde hij laten zien hoe de genezers - in de landen van herkomst een veel alledaagser verschijnsel - in de Nederlandse maatschappij functioneren. Hij sprak uiteindelijk met 39 genezers en 31 imams, vooral Marokkanen, Turken en Surinamers. Vijfenzestig patiënten interviewde hij uitgebreid en 227 patiënten vulden een enquéte in.

"Een Surinaamse genezer die met een kaars en een tekst uit de koran geesten opriep. Of een Molukker die een diagnose stelde met behulp van zeven peperkorrels. Die drukte hij in de tenen of vingertoppen van patiënten. Als ze begonnen te schreeuwen, gaf hem dat een beeld wat er aan de hand was."

Islamitische genezers gaan uit van natuurlijke en bovennatuurlijke oorzaken van ziekten. "Bovennatuurlijke oorzaken zijn het boze oog, jinns (boze geesten) en magie." Voor diagnose en behandeling hebben de genezers een scala aan methoden. waarbij de koran vaak een rol speelt. "Ze laten patiënten met hun vinger blindelings passages uit de koran kiezen om zo een indicatie te krijgen wat er aan de hand is. Ook maken geneze's amuletten met soera's, koranverzen. Er is bijvoorbeeld een amulet tegen de mazelen. Deze papiertjes moeten patiënten soms ook op de plek dragen die ze klachten geeft." Daarnaast maken genezers onder meer gebruik van rituele wassingen met gezegend (baraka) water, van het oproepen van geesten, droommuitleg, voedingsadviezen, kruidentherapie of aurascopie.

Hoffer: "Die behandelingen en rituelen kunnen soms een halve nacht in beslag nemen." Ook het smelten van lood komt voor. "De genezer laat dan een stuk lood met een koraninscriptie smelten in een pan. Vervolgens gaat de substantie in een emmer water en stelt de genezer aan de vorm van het gestolde lood een diagnose. Bij een meisje dat problemen had met haar partner zag een Marokkaanse genezer een hartvorm in het lood. Conclusie, jawel: door magie veroorzaakt liefdesverdriet."

Hoffer doet de geneeswijzen niet af als onzin, maar zegt dat volgens hem suggestie een grote rol speelt. "Vooral bij psychosomatische klachten zoals spanningshoofdpijn hebben deze genezers zeker nut. Daar komt bij dat ze klachten vaak omzetten in een terminologie die aansluit bij de geloofs- en belevingswereld van hun patiënten. Als Marokkanen of Turken vanuit hun cultuur niets moeten hebben van het oedipuscomplex bereik je daarmee niets in de behandeling."

DE MEESTE PATIËNTEN zijn al onder behandeling bij reguliere medici, combinaties zijn gebruikelijk. "Het is gelukkig niet zo dat kankerpatiënten in een terminaal stadium hun hoop volledig op zo'n genezer richten en niets van de ziekenhuizen willen weten."

Hoffer stond af en toe versteld. "In december was ik bij een schizofreen Marokkaans meisje. Haar ouders wisten niet wat ze met haar aan moesten: ze lag totaal verwrongen in bed en was sterk vervuild. Toen er een genezer bijkwam die zijn handen op haar hoofd legde, ontspande ze zich plotseling. De genezer stelde dat boze geesten zich terugtrokken uit angst voor hem. Dat kun je afdoen als kwakzalverij, maar hij bereikte toch tijdelijk iets. Overigens is dat meisje later opgenomen in de Valeriuskliniek."

De genezers zelf menen dat ze slechts als medium Allahs krachten doorgeven aan hun patiënten. "Wat dat betreft zijn ze niet anders dan pakweg Jomanda, die teruggrijpt op katholiek georiënteerd volksgeloof."

De vraag hoeveel genezers in Nederland actief zijn, laat Hoffer open. "Ik denk dat er ongeveer honderd zijn. Het ging er mij om een inkijkje te kunnen geven in een verborgen wereld."

Er zijn ruwweg drie categorieën: genezers die stellen de gave te hebben geërfd als directe afstammelingen van de profeet Mohammed, meer mystieke genezers die op basis van geneeswijzen uit het soefisme in opleiding gaan bij leermeesters en auto-didacten. Voor veel orthodoxe moslims staan vooral de laatsten gelijk aan vloeken in de moskee. Hoffer: "Er zijn echter ook imams die wel degelijk mensen doorsturen of zelf dergelijke handelingen verrichten."

Dat er ook sprake is van misbruik en kwakzalverij, is zeker. "Officieel mogen de genezers geen geld vragen. Bij een Marokkaan in het zuiden des lands stonden enkele jaren geleden iedere dag tientallen patiënten buiten te wachten, ze kwamen voor hem uit Duitsland en België. Ze betaalden 25 gulden per keer en moesten zeven keer terugkomen. De sociale druk binnen de gemeenschappen om giften aan de genezers te doen, is ook groot. Maar de meeste die ik heb gezien waren integer."

Altan Erdogan, Het PAROOL, woensdag 16 februari 2000

DE ONDERZOEKER COR HOFFER

Drs. C.B.M. Hoffer is als antropoloog verbonden aan de Universiteit Leiden

Geboren:	Bovenkarspel 25 november 1955
Eindexamen:	Sint-Stanislas College Delft, 1976
Doctoraal:	Sociologie der niet-westerse volken, Rijksuniversiteit Leiden, 1986
Proefschrift:	Volksgeloof en religieuze geneeswijzen onder moslims, Leiden, 17 februari 2000